مىباشد - زيرا نه تنها مجموع استنتاج‌هاى علمى را در دسترس خواننده مىگذارد بلكه وى را با نتايج مهمى كه بر اثر تحقيقات شخص مؤلف كسب گرديده . . . آشنا مىكند » « 1 » بر روى هم در طى فاصلهء سال‌هاى 1930 - 1892 بيش از 400 تأليف علمى و . و . بارتولد چاپ و منتشر شده و چند اثر وى نيز بعد از مرگش بچاپ رسيده « 2 » . بسيارى از تأليفات او به زبان‌هاى ديگر ترجمه شده ( از آن جمله به زبان‌هاى تركى و فارسى و عربى ) و در كشورهاى خارجه طبع و منتشر شده است و . و . بارتولد يكى از پرثمرترين همكاران « دائرة المعارف اسلام » بوده و 246 مقاله در دائرة المعارف مزبور منتشر كرده . در ماه مه سال 1928 ماريا آلكسيونا « 3 » همسر محبوب بارتولد به ناگهان درگذشت و اين پيش آمد آخرين سال‌هاى زندگى آن دانشمند را تيره و تلخ ساخت . زندگى خصوصى بارتولد با وى پيوند ناگسستنى داشت ( ايشان فرزندى نداشتند ) و چيزى از مرگ همسر بارتولد ، نگذشت كه او هم در 19 اوت 1931 در سن شصت و يك سالگى در آسايشگاهى نزديك لنينگراد بر اثر بيمارى كليه درگذشت و وى را در گورستان اسمولنسك لنينگراد در يك گور كنار همسرش به خاك سپردند . آكادميسين ن . يا . مار در جلسهء فرهنگستان علوى ا . ج . ش . س . كه به خاطرهء بارتولد اختصاص داده شده بود نطقى ايراد كرده چنين گفت : « او علايق استوارى به دانش انتزاعى و همچنين به زندگى روزمره و خانواده داشت . برخى كسان از واسيلى ولاد يميرويچ ( بارتولد ) خوش قلب و گشاده دل چون آتش بيم داشتند . او صداقت را حتى در دشمن خويش هم پشتيبانى مىكرد و غدر و دوروئى را - حتى اگر از برادرش هم سر مىزد - نمىبخشيد . او در محيط رياكارانهء جامعه و زندگى قديم ، مردى بود مشكل پسند . مطبوع نبود ، در اجتماع تنها بود ، محفلى از دوستان در گرداگردش وجود نداشت . ولى برعكس از اقصى نقاط به سوى او روى مىآوردند » « 4 » جوانان ، شاگردان و بوم شناسان محلى و كاركنان علمى و سازندگان مؤسسات علمى نوبنياد جمهورىهاى شرقى شوروى به طرف او روى مىآوردند . واسيلى ولاديميرويچ ( بارتولد ) هميشه به ايشان عنايت و توجه داشت و همواره معلومات وسيع و تجربيات علمى خويش را با ايشان در ميان مىنهاد . ظاهرى خشن ولى جذاب داشت . بسيار اصولى و سخت گير و

--> ( 1 ) - اى . يو . كراچكوسكى . « رسالات مربوط به تاريخ عرب‌شناسى روسى » . مسكو - لنينگراد 1950 ، ص 225 - 224 . ( 2 ) - رجوع شود به فهرست كتاب‌شناسى ، در پايان اين مجلد . ( 3 ) - ماريا آلكسيونا نا خواهر كوچك استاد والن تين آلكسيويچ ژوكوسكى ايران‌شناس نامى روس ( 1918 - 1858 ) بود . خواهر ديگر ژوكوسكى بنام الكساندرا آلكسيونا همسر آكادميسين نيكولاى ياكولويچ مار ( 1934 - 1864 ) و مادر ايران‌شناس شوروى يورى نيكولايويچ مار ( 1925 - 1892 ) بوده . وى در سال 1939 درگذشت . ( 4 ) - « اخبار GAIMK » ، 1931 ، شماره 1 ، ص 8 .